Hikmət əhli: “Özünü tanıyan Rəbbini tanıyar.”
Allaha üz tutan insanın bu dünyada üzləşdiyi ən ağır xəstəliklərdən biri də qəlb xəstəlikləridir.Bu xəstəliklərin bədən xəstəliyindən daha çətin olma səbələrindən biri də budur ki, çox vaxt qəlb xəstəlikləri gizli olur və sahibi bunlardan qəflətdə olur.Buna görə də bu xəstəliklərin müalicəsi üçün ilk addım onları və eyiblərini tanımasından keçir.
Üç böyük alimimizin[1] qələmindən keçmiş “Muxtasar Minhəcil-Qasidin” kitabında buyrulur:
“Bil ki, Uca Allah bəndəsinə xeyir dilərsə, ona nöqsanlarını göstərər.Bəsirəti tamamlanmış insana eyibləri gizli qalmaz və insan bu qüsurlarını gördükdə onların müalicəsi mümkün olar.Lakin insanların çoxu eyiblərindən xəbərsizdir,öz gözlərindəki tiri görmürlər, lakin başqasının gözündəki tozu görürlər.
Kim öz nəfsinin eyibinə vaqif olmaq istəyirsə, onun bunda dörd yolu vardır:
Birinci yol:Nəfsin qüsurlarını yaxşı bilən şeyxin qarşısında əyləşməsi və şeyxin ona nəfsinin eyiblərini və müalicə yollarını bildirməsi.[2]Bu isə zamanınımızda nadir olan bir şeydir.Belə bir şeyxi tapan insan,”mahir həkim” tapmışdır, ondan ayrılmaması lazımdır.
İkinci yol:Sadiq və bəsirətli, dininə bağlı olan və ona əxlaqında və əməllərindəki qüsurları diqqətinə çatdıran bir dost axtarmasıdır.
Möminlərin əmiri Ömər bin Əl-Xattab-Allah ondan razı olsun deyir:Bizi eyiblərimizə yönəldən insana Allah rəhm etsin! Bir gün Salman-Allah ondan razı olsun- onun yanına gəldikdə, Ömər ona eyiblərini bilidirməsini istəyir.Salman deyir.Eşitdim ki, sən süfrəndə iki cür yemək hazırlayırsan və sənin iki libasın var: Gecə libası və gündüz libası.Ömər:Bundan başqa şey(eyibim) sənə çatıbmı? Salman :Xeyr.Ömər: Bunlara( bu iki eyibimə) gəlincə artıq onları tərk etdim.
Həmçinin Ömər Huzeyfədən- Allah ondan razı olsun- “Mən münafiqlərdənəmmi?”-deyə soruşardı.Bu ona görədir ki, kimin mənəvi ayıqlıq məqamı yüksəldikcə onun nəfsinə qarşı diqqəti və özünütənqidi də artır.Lakin, bu zamanda bu sifətə malik dost nadirdir.Çünki, dostlar arasında yaltaqlığı tərk edib, dostununu eyibini ona xəbər verən və ya həsədi tərk edib, lazım olandan artığını söyləməyən dostlar azdır. Sələflərimiz onlara eyiblərini bildirənləri sevərdilər, lakin bizim ən çox kin bəslədiyimiz şəxslər isə bizə eyiblərimizi xəbər verənlərdir.
Bu da imanın azlığına dəlalət edir, çünki pis əxlaqlar əqrəblər misalındadır, əgər bir insan birimizin paltarının altında əqrəb olduğunu xəbər verərsə, ona minətdar olarıq və əqrəbi öldürməklə məşğul olarıq, pis sifətlər gizli olmağına görə əqrəbdən daha çox zərərlidir.
Üçüncü yol:Öz nəfsinin eyiblərini bilməkdə düşmənin dilindən istifadə etməsidir, çünki qəzəbin gözü(düşmənin qəzəbli gözü) insanın pis tərəflərini üzə çıxarır, insanın, onunla mübarizə apardığı eyiblərini söyləyən düşməndən əldə etdiyi fayda, ondan eyiblərini gizlədən yaltaq dostdan əldə etdiyi faydadan çoxdur.
Dördüncü yol:İnsanlara qaynıyıb -qarışmaq və nəticədə onlarda gördüyü bütün pis əməllərdən uzaq durmaq.”[3]
Buna görə də hər bir itaətdə öz nəfsinə qarşı Allahdan kömək istə,Ondan müvəffəqiyyət və ixlas dilə.Səmimi mömin öz nəfsinin qüsurlarını axtarar ki, onları düzəltsin.Başqalarının qüsurlarını axtarmaz ki,onlar haqqında yaxşı zəndə olsun və qəlbi salamat qalsın.
[1] Böyük İslam alimi Əbu Həmid əl-Qəzaliyə (miladi 1058-1111) məxsus olan “İhya Ulum əd-Din” kitabı hər bir müsəlman üçün çox böyük əhəmiyyətə malik bir kitab olduğu üçün müsəlman aləmində daima məşhur olmuş və insanlar tərəfindən böyük maraqla oxunmuşdur. Lakin kitabda əsassız, uydurma,batil hədislər, Allah rəsuluna nisbət edilən məvquf və bəzi bir mənalı qarşılanmayan rəvayətlər olduğundan digər böyük alim Abdur-Rahmən ibn əl-Cövzi (1116-1201) gələrək kitabdan bu kimi hədis və rəvayətləri çıxararaq, nəqllərin ən doğru və məşhur olanına və mənaların özünə görə daha sağlam olanına etimad etmişdir.Və çıxarılması uyğun gördüyünü çıxarıb, əlavə edilməsi uyğun gördüyü əlavələri edərək kitabı bu şəkildə tərtibləmiş və “Minhəcul-Qasidîn” adını vermişdir.Daha sonra isə digər bir alim Əbu-Abbas Əhməd bin Abdir-Rahmən Əl-Maqdisi (1253-1290) gələrək kitabı ixtisar etmiş və müəyyən qədər tərtibləyərək adını Muxtasar-Minhəcil-Qasidin qoymuşdur.
[2] Şeyx Əbul-Abbas İbn Teymiyyə də həmçinin, əgər insan tək başına özünü islah etməyi bacarmırsa, bu yolu icazəli olduğunu bildirir. Məcmuu Fətəvə 4\1
[3] Muxtasar Minhəcil-Qasidin, səh 120-121, Məktəbətu Fəyad, birinci çap,h.1435\m.2014