Çox təəssüf ki, müsəlmanları üzən hallar bitmək bilmir, əksinə hər gün yeni bir fəsad və yeni bir bidət ortaya çıxır. Daha əvvəl də müşahidə etdiyimiz kimi bunların əksəriyyətinin səbəbi şəriət elmlərindən cahil olmaqla bağlıdır. Müsəlmanların niyyətləri çox zaman səmimi olsa da onların cahil olmaqlarından istifadə edərək şeytan onları hər cür batil əmələ salmağa nail ola bilir. Son zamanlarda eşitdiyimiz ən acınacaqlı hallardan da biri bəzi cahillərin özlərinə qazi seçmələri və seçdikləri qazilərin də özləri kimi bir cahil olmasıdır. Bu halın nə qədər anormal olduğunu göstərmək üçün şəriətdə qazi üçün tələb olunan şərtlər haqqında qısa şəkildə yazmağın faydalı olacağını düşünürük.
Hər şeydən öncə bilmək lazımdır ki, bu məsələni fərqli məzhəblərin alimləri fiqh və fiqh üsulu kitablarında müzakirə ediblər. Bütün məzhəblər qazinin aqil, həddi-büluğa ərmiş biri, hürr, müsəlman, eşidən, görən və danışan biri olmasının şərt olduğunda ittifaq ediblər. Lakin onlar qazi üçün adilliyin, erkəkliyin və ictihadın şərt olub olmamasında ixtilaf ediblər.
Adilliyə gəldikdə bu, malikilərdə, şafiilərdə və hənbəlilərdə şərtdir. Onlara görə fasiq birini qazi təyin etmək caiz deyildir, çünki Allahu Təalə deyir:
“Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə bir xəbər gətirsə, yoxlayın, yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız.”
Hənəfilərə görə isə əmir bir fasiqi qazi olaraq təyin etsə ehtiyac üçün qaziliyi səhih olar, lakin təyin etməməsi lazımdır. Şəhadətdə olduğu kimi qazinin bir fasiqin şəhadətini qəbul etməməsi gərəkdir, lakin qəbul edərsə fasiq şahidliyi caiz olar.
Erkəkliyə gəldikdə isə bu da hənəfilərdən başqa digər məzhəblərə görə şərtdir. Hənəfilərə görə mal məsələsində, yəni mədəni hökmdə qadını qazi olması caizdir. Digər məsələlərdə isə caiz deyildir. İmam İbn Cərir ət-Tabəri isə qadının bütün məsələlərdə qazi olmasını caiz görmüşdür, çünki qadın mufti ola bilərsə qazi olması da caizdir.
İctihada gəldikdə isə yenə malikilər, şafiilər və hənbəlilər bunu şərt sayıblar və hənəfilərdən Əbul-Həsən Əhməd bin Muhamməd əl-Quduri də bunu şərt saymışdır. Digər hənəfilər isə ictihadı şərt saymırlar. Lakin burada qeyd etmək lazımdır ki, onların müctəhid olmağı şərt görməmələri hər bir adi müsəlmanın qaziliyə yararlı olması anlamına gəlmir. Hənəfi alimi əl-Həskəfi deyir:
“[(Qazinin) təmizliyində, əqlində, dürüstlüyündə, anlayışında, sünnəti, əsərləri və fiqhin fərqli baxışlarını bilməsində etibar ediləcək biri olması lazımdır, ictihad isə əvləviyyət şərtidir1, çünki əksər alimlərə görə hər hansı bir zamanda müctəhidin olmaması mümkün olduğu üçün (müctəhidin olması) imkansız ola bilər.”2
Burada qeyri-müctəhid ilə iki növ muqallid anlaşıla bilər, çünki kitablardan məzhəbin dəlillərini oxuyub anlaya bilən və hökmləri ayırd edə bilən biri də muqallid sayıldığı kimi bunu bacarmayan, sadəcə başqalarının fətvalarını nəql edən biri də muqallid sayılır. Hənəfi alimləri bunların hansının qəsd olunmasında ixtilaf ediblər.3 Hənəfilərin bu görüşləri yalnız onu göstərir ki, burada qeyri-müctəhid ilə qəsd olunan ən azından şəriət elmlərindən savadlı olan, fətvalarla tanış olan bir müsəlmandır.
Lakin yuxarıda zikr etdiyimiz kimi digər üç məzhəbin alimlərindən ibarət olan cumhur qeyri-müctəhidin qazi olmasını caiz görmür. Hənbəli alimlərindən Şərəfud-Din əl-Həccəvi – rahiməhullah – deyir:
“Qazidə on sifətin olması şərtdir: Həddi-büluğa çatmış, aqil, erkək, hürr olması – lakin bir səriyyə’yə4 əmirlik etmə, sədəqə və feyi5 bölüşdürmə, namazda imam olma yönündə qulun valiliyi səhihdir –və müsəlman, adil olması – qazf’dan6 tövbə etmiş olsaa belə; beləliklə nə fasiqin, nə də şahidlik etməsinə mane olacaq bir naqisliyə sahib olan birinin vali təyin edilməsi caiz deyildir – və eşidən, görən, danışan və müctəhid olması (şərtdir). Yalnız öz imamının məzhəbində (müctəhid) olsa belə zərurət üçün ( caizdir).”7
Beləliklə qazinin adil və müctəhid bir müsəlman olması şərtdir. əl-Həccəvi’nin müctəhid olmasını şərt olaraq zikr etməsini şərh edən Alləmə əl-Buhuti deyir:
“İcma ilə (şərtdir) və bunu İbn Həzm zikr edib: onlar icma ediblər ki, nə hakimə, nə də muftiyə yalnız onun sözü ilə hökm verdiyi və ya fətva verdiyi bir nəfəri təqlid etmək halal deyildir, çünki belə birinin ictihadı yoxdur, yalnız təqlid ilə hökm edir. Halbu ki, qazi Allahın endirdiyi ilə hökm verməklə əmr olunmuşdur və çünki muftinin adi bir insan, muqallid olması caiz deyildir, o zaman hakimin (müctəhid) olması daha münasibdir.”8
Biz bu yazımızda sözümüzü qısa kəsdik. Məqsədimiz məsələni təhrir etmək deyildir, lakin sadəcə olaraq müsəlmanlarda ümumi halda bir anlayışın olmasını istəyirik. Azərbaycan məkanında heç bir müsəlmana “həvəskar” qazilərin hökmü tətbiq edilə bilməz və heç bir müsəlmanı buna məcbur etmək olmaz. Müsəlmanların da bundan agah olması lazımdır və onların bu “həvəskarlara” tabe olmaqdan boyun qaçırmaqlarının bir asilik olduğunu düşünməsinlər!
Peyğəmbər və onun pak ailəsinə salam olsun!
Dipnotlar:
- Əvləviyyət şərti budur ki, əgər müctəhid mövcud olarsa onu qazi təyin etmək daha münasibdir.
- əl-Həskəfi, “əd-Durrul-Muxtər Şərh Tənviril-Əbsar”, səh: 465; Darul-Kutubil-İlmiyyə, Beyrut, birinci nəşr: 1423/2002
- Bax: İbn Abidin, “Raddul-Muhtər aləd-Durril-Muxtər”, 8/38-39; Dar Aləmil-Kutub, Riyad, xüsusi nəşr: 1423/2003
- Ordu bölməsi
- Fey ümumi mənada döyüşsüz ələ keçirilən düşmən malına verilən addır. Lakin həmçinin cizyəyə, xərraca, mürtədin malına və varis olmayan ölünün malına da fey deyilə bilir.
- Qazf bir mömini fahiş işlərdə ittiham etməkdir ki, şəriət bu kimi hallara çox sərt yanaşır.
- əl-Həccəvi, “əl-İqna li Talibil-İntifə”, 4/396; Dəratul-Məlik Abdil-Aziz, üçüncü nəşr: 1423/2002
- əl-Buhuti, “Kəşşəful-Qina anil-İqna”, 15/31; Vazəratul-Adl, Səudiyyə, birinci nəşr: 1429/2008
