Rabbani İmam Əhməd ibn Hənbəl

(çox qısa bir tərcümeyi-hal)

Əhli-Sünnətin imamı, Şeyxul-İslam, Əbu Abdilləh, Əhməd bin Muhamməd bin Hənbəl bin Hiləl bin Əsəd bin İdris bin Abdilləh bin Həyyan bin Abdilləh bin Ənəs bin Auf bin Qasit bin Mazin bin Şeyban bin Zuhl bin Səaləbə bin Ukəbə bin Sab bin Ali bin Bəkr bin Vail əz-Zuhli əş-Şeybəni əl-Mərvazi, sonra əl-Bəğdədi.

Oğlu Saleh deyir: Atam dedi: “Yüz altmış dördüncü ilin rabiul-əvval ayında doğulmuşam.” Bunun eynisi Yaqub əd-Dəuraqi’dən rəvayət olunub. Oğlu Abdullah və Əhməd bin Əbi Xeysəmə isə dedi: “Rabiul-Axir ayında doğulub.”

İmam Əhmədın atası Mərv qoşununda xidmət edən bir əsgər idi və gənc yaşında, təqribən otuz yaşlarında vəfat etmişdi. İmam Əhməd yetim olaraq böyümüş və onun tərbiyəsi ilə anası məşğul olmuşdur. Deyilənə görə anası ona hamilə olduğu halda Mərvdən köçmüşdür.

İmam Əhməd çox kiçik yaşlarından elm tələbinə başlayıb. Hənbəl deyir: “Əbu Abdilləhi belə deyərkən eşitdim: “(Yüz) yetmiş doqquzuncu ildə hədis yazmağa öyrənməyə başladım və Huşeym’in məclisində olduğum zaman Həmməd bin Zeyd’in ölüm xəbərini eşitdim.” İmam Malikin və Həmməd bin Zeydin öldüyü ildə, on beş yaşında dini elm öyrənməyə başlayıb.

İbrahim bin Sad, Huşeym bin Bəşir, Abbəd bin Abbəd əl-Muhəlləbi, Mutəmir bin Süleyman ət-Teymi, Sufyan bin Uyeynə, Əyyub bin ən-Nəccar, Yəhya bin Əbi Zəidə, Əli bin Haşim əl-Bərid, Qurran bin Təməm, Ammər bin Muhamməd əs-Səuri, əl-Qadi Əbu Yusuf, Cabir bin Nuh əl-Himməni, Əli bin Ğurab əl-Qadi, Ömər bin Ubeyd ət-Tanəfisi, onun iki qardaşıYalə və Muhamməd,  əl-Muttalib bin Ziyad, Yusuf bin əl-Məcişun, Cərir bin Abdil-Həmid, Xalid bin əl-Haris, Bişr bin əl-Mufəddal, Abbəd bin əl-Avvam, Əbu Bəkr bin Ayyəş, Muhamməd bin Abdir-Rahmən ət-Tufəvi, Abdul-Aziz bin Abdis-Saməd əl-Ammi, Abdə bin Suleyman, Yəhya bin Abdil-Məlik bin Əbi Ğaniyyə, ən-Nədr bin İsmayil əl-Bəcəli, Əbu Xalid əl-Əhmər, Əli bin Sabit əl-Cəzəri, Əbu Ubeydə əl-Həddəd, Abidə bin Humeyd əl-Həzzə, Muhamməd bin Sələmə əl-Hərrani, Əbu Muaviyə əd-Darir, Abdullah bin İdris, Mərvan bin Muaviyə, Ğundər, İbn Uleyyə, Məxləd bin Yezid əl-Hərrani, Hafs bin Ğiyəs, Abdul-Vahhab əs-Səqafi, Muhamməd bin Fudeyl, Abdur-Rahmən bin Muhamməd əl-Muharibi, əl-Valid bin Muslim, Yəhya bin Suleym, Muhamməd bin Yezid əl-Vasiti, Muhamməd bin əl-Həsən əl-Muzəni əl-Vasiti, Yezid bin Harun, Əli bin Asim, Şueyb bin Hərb, Vaki, Yəhya əl-Qattan, Miskin bin Bukeyr, Ənəs bin İyad əl-Leysi, İshaq əl-Əzraq, Muaz bin Muaz, Muaz bin Hişəm, Abdul-Alə əs-Səmi, Muhamməd bin Əbi Adiy, Abdur-Rahmən bin Mehdi, Abdullah bin Numeyr, Muhamməd bin Bişr, Zeyd bin əl-Hubəb, Abdullah bin Bəkr, Muhamməd bin İdris əş-Şafi, Əbu Asim, Abdur-Razzəq, Əbu Nueym, Affən, Huseyn bin Əli əl-Cufi, Əbun-Nədr, Yəhya bin Adəm, Əbu Abdir-Rahmən əl-Muqri, Həccəc bin Muhamməd, Əbu Amir əl-Aqadi, Abdus-Saməd bin Abdil-Varis, Rauh bin Ubədə, Əsvad bin Amir, Vahb bin Cərir, Yunus bin Muhamməd, Suleyman bin Hərb, Yaqub bin İbrahim bin Sad, Quteybə bin Said, Əli bin əl-Mədini, Əbu Bəkr bin Əbi Şeybə, Harun bin Maruf və zamanının daha bir çox böyük zatından hədis eşitmişdir. əl-Müsnəd kitabında hədis rəvayət etdiyi şeyxlərinin sayı ikiyüz səksəndən çoxdur.

İmam Əhməddən əl-Buxari, Muslim, Əbu Davud kimi böyük hədis alimləri hədis rəvayət ediblər. Həmçinin ən-Nəsai, ət-Tirmizi və İbn Macə bir nəfər vasitəsilə ondan hədis rəvayət ediblər. Ondan iki oğlu Saleh və Abdullah, əmisi oğlu Hənbəl bin İshaq, öz şeyxlərindən Abdur-Razzaq, əl-Həsən bin Musa əl-Əşyəb, Əbu Abdilləh Muhamməd bin İdris əş-Şafi kimi alimlər hədis eşidiblər. Lakin əş-Şafi rəvayətində onun adını çəkməz, sadəcə “mənə etibarlı olan rəvayət etdi” deyərdi. Ondan həmçinin Əli bin əl-Mədini, Yəhyə bin Məin, Duheym, Əhməd bin Saleh, Muhamməd bin Yəhya əz-Zuhli, Əhməd bin İbrahim əd-Dəuraqi, əl-Həsən bin əs-Sabbəh əl-Bəzzər, Əbu Qiləbə ər-Raqqaşi, Əbu Zura, Əbu Hatim, Əbu Bəkr əl-Əsram, Ziyad bin Əyyub, Abbas əd-Dəuri, Hərb bin İsmail əl-Kərmani, İbrahim əl-Hərbi, Əbu Bəkr əl-Mərruzi, Əhməd bin Əbi Xeysəmə, Musa bin Harun, İbrahim bin Həni ən-Neysəburi, Əhməd bin Mənsur ər-Ramədi və daha bir çox imam hədis eşidiblər.

Muhamməd bin Abbas ən-Nəhvi deyir: “Əhməd ibn Hənbəli gözəl üzlü, orta boylu biri olaraq gördüm, çox qırmızı olmayan hənadan istifadə edərdi, saqqalında qara tüklər var idi və üstündəki paltarının qalın və ağ olduğunu gördüm. Onu əmmamə geyinmiş halda, üstündə izarla gördüm.”

Elm əhlinin İmam Əhməd haqqında dedikləri təriflər, ona verdikləri təzkiyələr sayılmayacaq qədər çoxdur. Misal olaraq bəzilərini zikr edirik. İshaq bin Rahaveyh deyir: “Əhməd Allah ilə qulları arasında bir hüccətdir.” Əli bin əl-Mədini deyir: “Mənə görə Əhməd bin Hənbəl öz zamanında Said bin Cubeyrdən daha fəzilətlidir, çünki Saidin zamanında onun bənzərləri var idi.” Əbu Ubeyd deyir: “And olsun ki, mən Əhmədin adını çəkərək dinimi yaşayıram, sünnəti ondan yaxşı bilən birini görmədim.” İbn Main dedi: “Əhmədə bərabər birini görmədim.” Nasr bin Əli əl-Cəhdami deyib: “Əhməd öz zamanının ən fəzilətlisidir.” İbn Əbi Hatim deyir: “Atamdan Əli bin əl-Mədini ilə Əhməd ibn Hənbəl’i, bu ikisindən hansının hafizəsinin daha üstün olduğunu soruşdum. Dedi: “Hafizədə bir-birinə yaxın idilər, lakin Əhməd daha fəqih idi. Əhmədi sevən birini görsən bil ki, həmin adam sünnət əhlidir.” Əbu Zura dedi: “Əhməd ibn Hənbəl İshaqdan daha böyük və daha fəqihdir, Əhməddən kamil birini görmədim.” Muhamməd bin Yəhya əz-Zuhli dedi: “Allah ilə öz aramda Əhmədi (özümə) imam etdim.” Əbu Davud deyir: “Əhmədin məclisləri Axirət məclisləri idi, orada dünya işlərindən heç bir şey zikr olunmazdı. Onu heç zaman dünyanı zikr edərkən eşitmədim.” ən-Nəsai deyir: “Əhməd ibn Hənbəl hədis elmini, fiqh, Allah qorxusu, zühd və səbri bir arada toplayıb.” İbnul-Mədini deyir: “Əshabımız arasında Əhməddən hafiz biri yoxdur.” Başqa bir yerdə deyib: “Əhməd Allahın qulları üzərində hüccətidir.” İmam əz-Zəhəbi deyir: “Əhmədin şanı böyük idi, hədisdə, fiqhdə və ibadətdə insanların öndəri idi. Onun düşmənlərindən bir çoxu onu tərifləmişdir, o zaman gör onun qardaşları və müasirləri onu necə tanıyıblar?! Allah yolunda heybətə, hörmətə sahib biri idi, hətta Əbu Ubeyd deyir: “Heç bir məsələdə Əhməd ibn Hənbəl’ə hörmət etdiyim kimi heç kəsə hörmət etməzdim.”

İmam Əhməd əhli-sünnətin üzü idi. Zamanında xəlifə əl-Məmun hakimiyyətə keçən kimi əhli-sünnət sınağa çəkildi. əl-Məmun əhli-sünnətin boynunda bir qılınca çevrildi. Ətrafını bidət əhlinin sarıdığı bu xəlifə öz əlaltılarına və valilərinə insanları Quran ilə sınağa çəkməyi əmr etdi. Quranın məxluq olduğunu deməkdən imtina edən hər kəsi qılıncın altına gətirirdilər. Zamanında çoxlu qanlar töküldü. Elm əhlindən çox kəs öz canından qorxduğu üçün xəlifənin istədiyini söylədi və üzdə batil etiqadı təsdiqlədiklərini göstərdi. Lakin İmam Əhməd bu rüxsətdən istifadə etmədi, haqqı açıq-aşkar səsləndirməkdən boyun qaçırmadı. Bidət əhlinə qarşı cihad etdi, onlarla münaqəşə etdi və onları susdurdu. Dəfələrlə qılınc altına gətirildi, təkrar-təkrar qamçılandı, bəzən xoş dillə, bəzən də hədə-qorxu ilə onu yola gətirməyə çalışdılar, lakin etiqadını car çəkməkdən çəkinmədi. Buna görə də Əli əl-Mədini deyib: “Həqiqətən Allah bu dini iki nəfər ilə izzətləndirdi: riddət vaxtı Əbu Bəkr ilə, mihnə vaxtı isə Əhməd ibn Hənbəl ilə.”

İmam İbnul-Cəvzi – rahiməhullah – deyir: “İmam kitab yazmağı doğru görməzdi, sözünün və suallara verdiyi cavablarının yazılmasını qadağan edərdi. Əgər bunu doğru saysaydı o zaman çoxlu kitabı olardı. “əl-Müsnəd” əsərini yazdı və orada otuz min hədis var. Oğlu Abdullaha deyərdi: “Bu, “əl-Müsnəd” kitabını yaxşı öyrən, çünki bu insanlar üçün bir rəhbər olacaq.” Onun “ət-Təfsir” – orada yüz iyirmi min (rəvayət) var – , “ən-Nəsix val-Mənsux”, “ət-Tərix”, “Hədisu Şubə”, “əl-Muqaddəm val-Muəxxar fil-Quran”, “Cəvabətul-Quran”, “əl-Mənəsik” və “əl-Kəbira vas-Sağira” kitabları vardır.”

Onun həm də “əl-İman”, “əl-Əşribə”, “əl-Fəraid” və “əz-Zuhd” adlı kitabları var. əl-Hafiz əz-Zəhəbi isə imamın “ət-Təfsir” adlı kitabı olmasını inkar edir.

İmam – radiyallahu anhu – iki yüz qırx birinci ilin rabiul-əvval ayının on ikisi, cümə günü vəfat edib.